Աջանտա` Լքված աղոթարանների արձագանքը....

  Հնդկաստանը աշխարհի այն քիչ երկրներից է, որը մշակույթային անկում չի ապրել: Հնագույն տաճարներ, խորհրդավոր արարողակարգեր, բուդդայական մենաստաններ, տպավորիչ բնություն, փափուկ կլիմա` ահա այն ամենն ինչ կարելի է գտնել միայն Հնդկաստանում:

Խոսել <<Հնդկաստան>> հրաշքի մասին մեկ հոդվածով նույնն է, ինչ մեկ օրում փորձել շրջել այդ երկրի ողջ տարածքով:

Բայց եկեք ճանապարհորդենք դեպի Բուդդայի աշխարհի գողտրիկ անկյուններից մեկը` Աջանտայի քարանձավները:

Աջանտայի լքված քարանձավները դարեր առաջ արձագանքում էին վանականների աղոթքներով... այսօր այս առեղծվածային հոյակերտ համալիրը  մոգական անհասկանլի ուժով դեպի իրեն է ձգում հազարավոր զբոսաշրջիկների ` հիանալու իր նմանը չունեցող գեղեցկությամբ...

Հնդկաստանի Մախարաշտա նահանգում է գտնվում բուդդայական   տաճար -մենաստանների զարմանահրաշ համալիրը: Այն իրենից ներկայացնում է նալի տեսք ունեցող քարափ ` 29 քարանձավներով: Քարանձավները երկու մասի են բաժանվում ` Չիտյան (աղոթասրահներ) և վիխառա ( վարդապետների սենյակներ): Համալիրը ձգվում է Վագխորի գետի երկայնքով`  550 մետր տարածությամբ գրկելով գետի թեքությունը:  Այստեղի պատերի մանրանկարչությունը հայտնի է ողջ աշխարհում` հիմնականում  բուդդայական լեգենդների պատկերազարդումներն են:

Աջանտայի համալիրը կառուցվում էր Գուպտերի կայսրության ժամանակաշրջանում`  3րդ-7րդ դարերում: Գուպտերի կառավարման տարիները հիշվում են, որպես գրականության, գիտության փիլիսոփայության ու արվեստի վերելքի  տարիներ: Ավելի ակտիվ շինարարություն կատարվել է 5րդ դարում կենտրոնական հնդկաստանի կառավարիչ Խարիշենեյի օրոք: Այն մեծահարուստները, ովքեր հավատում էին Բուդդայի գաղափարախոսությանը, հովանավորում էին քարանձավային համալիրի կառուցմանը: 13րդ դարի Հնդկաստանում բուդդիզմը կորցնում է իր նախկին նշանակությունը: Վարդապետները, որոնց թիվն առանց այն էլ այդ շրջանում արդեն նվազել էր լիովին լքում են Աջանտան: Դարեր շարունակ քարանձավներ իրենց մեջ պահում են հնդկական որմնանկարչության եզակի նմուշները:

1819 թ.-ին բրիտանակն մի խումբ զինվորներ Աջանտայի տարածքում որս անելու ժամանակ գտնում են լքված քարանձավները, բայց այդ ժամանակ, ոչ մի գիտնական լրջորեն չի զբաղվում գտնված առեղծվածի վերծանմամբ: Միայն 1843թ.-ին հայտնի բրիտանացի հնեաբան Ջեյմս Ֆերգյուսսոնը այցելում է քարանձավները և որոշում է անպայման զբաղվել այս գործով: Շուտով  Աջանտա է գործուղղվում բրիտանացի սպա և նկարիչ Ռոբերտ Գիլլը . նա արտանկարում էր քարաձավների մանրանկարները և վատնեց այդ գործի վրա 20 տարի: Ինչու՞  վատնեց, որովհետև Լոնդոն վերադառնալուն պես մինչ հաշվետվություն ներկայացնելը նրա բոլոր նկարները այրվում են հրդեհի ժամանակ: Սակայն Ռոբերտ Գիլլը չի հուսահատվում ` նա նորից է մեկնում Աջանտա, բայց այս անգամ չի հասցնում ավարտել գործը` 5 տարի անց նա մահանում է և թաղվում քարանձավներից ոչ հեռու:

Հետագայում Աջանտայի քարանձավները  երկար տարիներ շարունակ ուսումնասիրվում են տարբեր գիտնականների, հնեաբանների կողմից: Այսօր այն դարձել է զբոսաշրջության լավագույն վայրերից մեկը: Ողջ աշխարհում հայտնի են Աջանտայի որմնանկարչության նմուշները:

Մ.թ.ա. 486 թ.-ին ` Բուդդայի  մահից հետո  նրա ուսմունքին հետևողները բաժանվեցին երկու ուղղությունների ` մախայանա և խանայանա: Առաջինները գտնում էին, որ իրենք են Բուդդայի ուսմունքի իսկական հենտնորդները: Երկրորդները համարում էին, որ Բուդդային որպես անձ պատկերելը ճիշտ չէ, նրան պետք է պատկերել բնության ու կենդանիների մեջ: Մախայանայի հետևորդները հակառակ կարծիքին էին, նրանք պատկերում էին Բուդդային տարբեր քանդակներում, նկարներում և սա հենակ հանդիսացավ հնդկական մշակույթի նոր վերելքի համար:

Դատելով Աջանտայի քարանձավների որմնանկարչությունից և քանդակներից` կարելի է ենթադրել, որ կառուցումը հովանավորվել է հենց այս ուղղության հետևորդների կողմից: Թեև երկրորդ դարին վերագրվող որոշ նկարներում երևում է խանայանա ուղղության ազդեցությունը, ավելի ուշ արված նկարներում ու քանդակներում է պատկերված Բուդդան, նրա կյանքը, կենցաղը:

Մինչ այսօր էլ անբացատրելի է, թե ինչպես են վարպետներն աշխատել այդ քարաձավային մթության մեջ, ինչպես են այդ պայմաններում կարողացել ստեղծել նման նուրբ ու մանրախնդիր աշխատանքներ: Հավանաբար նկարիչները քարանձավի ներսում աշխատել են դրսի լույսը հայելիներով արտացոլելու շնորհիվ:

 Վանքերը նկարազարդող վարպետներն ամենայն հավանականությամբ վանականներ չեն եղել. ըստ էության նրանք եղել են հատուկ վարձված մասնագետներ, ովքեր առաջնորդվել են գեղանկարչության հնագույն <<Չիտրասուտրա>>  գրքով: Չիտրասուտրա թարգմանաբար նշանակում է <<զրույց գեղանկարչության մասին>>: Այն պարունակում է ավելի քան 1000 խորհուրդ, թե իչպես պատկերել  52 թերթիկներով լոտոս , ինչպես ներկայացնել նկարներում աստվածներին , ինչպես նաև սովորեցնում է երկրորդական կերպարներ, կենդանիներ ու թռչուններ նկարել:

Աջանդայի մանրանկարչությունը  5-7րդ դարերի հնդկաստանի յուրատեսակ ներկայացումն է: Բացի Բուդդայի նկարներից ու քանդակներից ` քարանձավների պատերին պատկերված են հնագույն հնդկաստանի կենցաղը ` զարմանալի ճշտությամբ: Այդ նկարների շնորհիվ մերօրյա գիտնականները կարողանում են հստակ ներկայացնել հին  հնդկաստանի քաղաքների ճարտարապետությունը, տների դասավորությունը, տարբերակել աղքատների և հարուստների տները:

Այս պատկերներում կենդանանում է մի ողջ աշխարհի պատմություն, մարմին են առնում անցյալի թագավորների ու գեղջուկների ստվերները: Համարվում է, որ Աջանտայի քարանձավների մանրանկարների հիման վրա են արվել այլ երկրների`Նեպալի, Տիբեթի, Ճապոնիայի և Չինաստանի բուդդայական տաճարների պատկերազարդումները: Թեև տարբերություններ կան: Օրինակ ` Աջանտայի վարպետները նկարներն անելուց առաջ պատին են քսել կավ կամ ցեխ, որի մեջ խառնել են մազ կամ հարդ, ապա այս ամենը պատել են գիպսով. սա թույլ է տվել դարեր շարունակ պահպանել գույների թարմությունը: Իսկզբանե նկարներն արվել են վառ ներկերով և մինչ օրս պահպանել են իրենց նախնական գույնը:

Աջանտայի քարանձավներն իրենց գեղեցկությունը պահպանել էին երկար դարեր մարդկությանն անհայտ մնալու շնորհիվ: Այսօր մանրանկարչության հազվագյուտ, հիանալի նմուշներից շատերը պահպանված են միայն հատվածներով: Բայց սա չի ազդում տարեցտարի զբոսաշրջիկների հոսքի ավելացմանը:

Բոլոր նրանց, ովքեր այս հոդվածը կարդալուց հետո անմիջապես գնացին իրենց ճապրուկների ետևից, որպեսզի մեկնեն հնդկաստան, խորհուրդ եմ տալիս այցելել Աջանտա զբոսաշրջության պասիվ շրջանում: Քարանձավները գրեթե ամեն օր լի են աշխարհի տարբեր ծայրերից ժամանած զբոսաշրջիկներով և սրահների ամեն մի մանրուք նկատելը դժվար է լինում, իսկ այնտեղ անհրաժեշտ է տեսնել  ամեն ինչ:

 Անի Մաղաքյան SLID ամսագիր